3 dk okuma
Sapma analizinin amacı
Bütçe, işletmenin belirli bir dönem için gelir, gider ve nakit hedeflerini rakamlara dökmesidir. Gerçekleşen rakamlar geldiğinde fark mutlaka oluşur. Önemli olan farkın büyüklüğünden çok nedenidir. Sapma analizi bu nedeni aramak, düzeltilebilir olanı ayırmak ve gelecek bütçeyi bu bilgiyle güncellemek için yapılır.
Bütçe ile gerçekleşmenin karşılaştırılması
Karşılaştırma tablosu en az üç sütun içerir: bütçe, gerçekleşen ve fark. Farkın hem tutar hem yüzde olarak gösterilmesi gerekir; çünkü küçük bir kalemdeki yüzde olarak büyük sapma, toplam kârı etkilemeyebilir. Her kalemin incelenmesi yerine, tutar olarak etkili olan birkaç kalem üzerinde yoğunlaşmak daha verimlidir.
Tablo ayrıca kümülatif dönemi de göstermelidir. Bir ayın sapması, sonraki ayda kapanabilecek bir zamanlama farkı olabilir. Örneğin yıl sonu için planlanan bakım gideri erken yapılmışsa, yıllık toplamda sapma yoktur.
Karşılaştırmanın değer kazanması için bütçenin gerçekçi kurulmuş olması gerekir. Geçen yılın rakamına belirli bir yüzde eklemekle hazırlanan bütçe, işletmenin yeni müşterilerini, fiyat artışlarını ve yatırımlarını yansıtmaz. Sapma analizi bu durumda bütçenin hatasını ölçer, işletmenin performansını değil.
Hacim, fiyat ve verimlilik sapmalarının ayrıştırılması
Gelirdeki sapma, satılan miktardan mı yoksa birim fiyattan mı kaynaklandığı ayrıştırıldığında anlamlı hale gelir. Aynı mantık maliyet için de geçerlidir.
- Hacim sapması: planlanandan farklı miktarda satış veya üretim yapılmasından doğan fark
- Fiyat sapması: satış fiyatı ya da girdi fiyatının planlanandan farklı gerçekleşmesi
- Verimlilik sapması: birim ürün için planlanandan fazla ya da az malzeme ve işçilik kullanılması
Örneğin hammadde gideri bütçenin üzerinde çıkmış olabilir. Satış hacmi arttıysa bu doğal bir sonuçtur, hammadde birim fiyatı arttıysa tedarik tarafı incelenir, birim başına tüketim arttıysa üretim verimliliği sorgulanır. Üç farklı neden üç farklı aksiyon gerektirir.
Ayrıştırma işlemi basit bir mantığa dayanır. Önce gerçekleşen miktar ile bütçelenen birim fiyat çarpılır, böylece hacim etkisi ayrılır. Ardından gerçekleşen miktarın fiyat farkı hesaplanır. Bu işlem satış, hammadde ve işçilik kalemlerinde aynı sırayla tekrarlanabilir. Veri girişinin düzenli olduğu işletmelerde bu hesap tabloda otomatik hale getirilebilir.
Karma etkiler de unutulmamalıdır. Çok ürünlü işletmelerde toplam hacim bütçeyle aynı kalsa bile satış karması, yani hangi üründen ne kadar satıldığı değişmişse kâr değişir. Karma sapması bu nedenle ayrıca incelenir.
Nakit bütçesi ve operasyonel bütçe farkı
Operasyonel bütçe gelir ve giderleri tahakkuk esasına göre gösterir. Nakit bütçesi ise tahsilat ve ödeme tarihlerini yansıtır. İkisinin sapmaları farklı yorumlanır. Satış bütçeyi aşmış fakat tahsilat gecikmişse kâr tablosu iyi görünürken nakit sıkışabilir. Bu nedenle aylık raporlamada iki bütçenin birlikte okunması gerekir.
Yönetim raporunun hazırlanması
Finans müdürü ya da CFO için hazırlanan rapor, rakam yığını yerine özet ve nedenleri içermelidir. Sapma tutarı, nedeni, tekrar edip etmeyeceği ve alınacak aksiyon her ana kalem için kısaca yazılır. Dönem içi tahminin (forecast) güncellenmesi de rapora eklenirse, yıl sonu beklentisi bütçeyle karşılaştırılabilir.
Bütçe revizyonu sık yapılırsa bütçe anlamını yitirir, hiç yapılmazsa gerçekle bağını kaybeder. Hangi koşulda revizyon yapılacağı baştan kararlaştırılmalıdır.
Raporun düzenli bir takvimde ve aynı formatta sunulması, okuyucunun değişimleri hızlı görmesini sağlar. Ayın kapanışından sonra kısa süre içinde sunulmayan rapor, karar alma açısından değerini yitirir.
Sistemin işletmeye uyarlanması
Bütçe takvimi, kalem detayı ve onay mekanizması işletmenin büyüklüğüne ve sektörüne göre farklılık gösterir. Mevsimsel satış yapan bir firma ile sürekli sözleşmeli gelirle çalışan bir firma aynı sapma toleransını kullanamaz. Bu nedenle eşik değerler ve raporlama sıklığı, işletmenin kendi geçmiş verileriyle belirlenmelidir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; her işletmenin koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.
